GUATR
Prof Dr Metin Özata
Guatr ve Tiroid Uzmanı
Ahmet Mithat Efendi Cad No 12/3
kalamış-İstanbul
Tel 0 216 3486519
|
Tiroid bezinin herhangi bir nedenle buyumesine guatr
diyoruz. Tiroid bezinin buyuklugu saglikli kisilerde de bazi
farkliliklar gosterir. Bu farkliliklarin nedenleri asagida verilmistir:
Tiroid bezi buyuklugunu belirleyen faktorler:
Beyinde bulunan hipofiz bezinden salgilanan TSH
hormonu tiroid bezinin buyumesini etkiler. Asiri salgilanan TSH hormonu
tiroid bezini uyararak buyumesini saglar; buna karsilik TSH az
salgilanirsa bu defa tiroid bezi kucuk kalir.
Kisinin gida veya icilen sularla aldigi iyot miktari
da tiroid bezi buyuklugunu etkilemektedir. Iyot alimi yetersiz olunca
tiroid bezinde buyume olmaktadir.
Selenyum elementi de tiroid hormon metabolizmasinda
onemli rol oynar. Selenyum mineralinin az alindigi durumlarda kanda TSH
ve T4 hormonu yukselir, fakat T3 hormonu duser. Iyot yetmezligi ile
birlikte selenyum eksikligi varsa iyot yetmezligine bagli hastaliklar
daha siddetli olarak ortaya cikmaktadir.
Vucut agirligi veya buyuklugu ile tiroid hacmi
arasinda iliski vardir. Ozellikle vucudun yagsiz kismi ile tiroid hacmi
arasinda iliski oldugu gosterilmistir. Erkeklerde tiroid hacminin
kadinlardan fazla olmasi ise erkeklerin vucut agirliginin daha fazla
olmasi ile aciklanmaktadir.
Dogum sayisi da tiroid bezinin buyuklugunu etkiler.
Gebelikte tiroid hacminde artma olmaktadir. Dogum sayisi arttikca
tiroid hacmi artmaktadir. Bu durum ozellikle iyot yetmezligi olan
bolgelerde daha fazladir.
Sigara icenlerde tiroid bezinin daha buyuk oldugu
saptanmistir. Sigara icenlerin kanlarinda tiroid hormonu uretimini
engelleyen tiyosiyanat isimli bir maddenin duzeyi artar. Artan
tiyosiyanat hem kandaki iyotun tiroid bezi tarafindan tutulmasini onler
hem de tiroid hormon olusumunu azalttigindan hipofiz bezinden TSH
salinisi artarak daha fazla hormon uretilmesi saglanmaya calisilir.
Artan TSH hormonu ise bu defa tiroid bezinde buyume yapar. Sigara
icenlerde bu nedenle guatr sikligi daha fazladir.
Tiroid bezinde adet donemine gore kadinlarda
degisiklikler olur. Tiroid hacmi iki adet kanamasi arasindaki donemin
ilk yarisinda yaklasik % 50 kadar artabilmektedir. Iki adet arasindaki
zamanin ikinci yarisinda (luteal faz) bu artis geriye doner ve bez eski
haline doner. Bu hacim degisiklikleri ostrojen hormonunun tiroid
bezindeki kanlanmayi etkilemesine bagli olarak olusmaktadir.
Genetik faktorler: Yukarida sayilan nedenler icinde
en onemlisi genetik faktorlerdir. Tiroid bezindeki buyukluk % 71
oraninda genetik olarak belirlenmektedir. Guatrin bazi ailelerde sik
gorulmesi de bunu desteklemektedir. Iyot yetmezligi olmayan bolgelerde
saptanan guatrin nedeni genetik faktorler yani anne ve babamizdan gelen
kalitimdir.
Alkol fazla icenlerde ise ilginc olarak guatr daha
az gorulmektedir. Alkolun guatr sikligini nasil azalttigi tam
bilinmemektedir; bu buyuk olasilikla alkolun tiroid bezi icin direk
toksik etkisine baglidir.
Dogum kontrol hapi kullanan kadinlarda tiroid bezi hacmi daha kucuk bulunmustur.
Sekil 3’de normal tiroid bezi ile buyumus olan tiroid bezi kiyaslanarak sembolize edilmistir.
Guatr cesitleri:
Tiroid bezi buyumeleri yani guatr 3 sekilde olabilir:
1- Basit Guatr: Tiroid hormonlari normaldir.
Bez icinde nodul yoktur. Tiroid bezinde buyume vardir. Bu nedenle buna
basit guatr adi da verilir.
2- Noduler guatr: Tiroid bezi buyur ancak bez
icinde nodul dedigimiz nohut veya leblebi buyuklugunde yumrular vardir.
Noduler guatrda tiroid hormonlari normal veya artmis olabilir.
3- Dalan Guatr (Torasik veya Plonjan Guatr): Tiroid bezinin gogus kafesi icine dogru buyumesi ve gogus kafesi icine girmesi veya dalmasidir.
I. BASIT GUATR
Salgiladigi tiroid hormonlari normal oldugu halde
buyumus tiroid bezine basit guatr denir. Icerisinde nodul olmadan
tiroid bezinin oldugu gibi buyumesine duz veya basit guatr denir.
Guatrin icinde noduller varsa bunlara bu defa noduler guatr denir. Iyot
yetmezligi dunyada en sik guatr nedenidir. Iyot yetmezligi nedeniyle
olusan guatr ilk yillarda duz bir buyume seklindedir; yani icinde nodul
yoktur. Cocukluk ve ergenlik doneminde guatrda nodul pek bulunmaz.
Ancak tedavi edilmez ve iyot eksikligi devam ederse ileri yaslarda
guatr hem buyur hem de icinde noduller olusur. Bu noduller ileride
asiri hormon salgilama ozelligi kazanarak hipertiroidi dedigimiz kanda
tiroid hormonlarinin asiri calismasina neden olabilirler.
Iyot yetmezligine bagli guatri olan kisilerin
kanlarinda T3 hormonu hafif artar, TSH hormonunda biraz artis olabilir
ve T4 hormonu biraz dusuk cikar.
Bir toplumda 6-12 yas arasi cocuklarin % 5’den
fazlasinda basit guatr varsa buna endemik (yaygin) guatr denir. Endemik
guatr iyot yetmezligi olan bolgelerde sik gorulur. Bu oran % 5 den az
olursa sporadik (seyrek gorulen) guatr ismi verilir. Sporadik guatr ise
iyot yeterli bolgelerde gorulur.
Guatr kadinlarda erkeklerden 4-5 kat daha fazla
gorulur. Genclik caginda da kizlarda erkeklere gore daha fazla gorulur.
Turkiye’de guatr sikligi bolgelere gore degismek uzere % 5-56 arasinda
degismektedir. Goruldugu gibi bu cok yuksek bir orandir.
Iyot yetmezligi olan bolgelerde guatr daha fazladir.
Ozellikle daglik bolgelerde toprakta iyot az oldugundan guatr daha
fazla gorulur. Bilinenin aksine kara lahana yenmesiyle guatr olusumu
arasinda bir iliski yoktur.
Selenyum yetmezligi de ulkemizde onemli bir
problemdir. Yaptigimiz bir calismada guatrli kisilerde selenyum
duzeyinin dusuk oldugunu saptadik.
Suda bulunan perklorat ve kadmiyum fazlaligi da
guatra neden olabilmektedir. Pillerle bulasmis sularda kadmiyum
yuksektir ve guatr ortaya cikar.
Demir eksikligi olan kisilerde de guatr sikliginda artis vardir.
Ergenlik cagindaki cocuklarda bazen guatr olusur ve
buna adolesan veya ergenlik guatri denir. Ergenlik doneminde artan
hormon ihtiyacini karsilamak icin tiroid bezi biraz buyur ve guatr
olusur. Daha sonra bu guatr cogu cocukta veya gencte kaybolur.
Yalanci guatr ise tiroid bezinin dogustan normal
yerlesim yerinden biraz yukarida olmasi ve ozellikle ince boyunlu
kadinlarda guatr varmis izlenimi vermesidir. Yapilacak ultrasonda
tiroid hacminin artmadigi ve guatr olmadigi ortaya konur.
Gebelikte ve menopoz doneminde de tiroid buyuklugu artar ve guatr olusabilir.
Iyot yetmezligi fazla olan kadinlarda gebe kalma ve
cocuk dogurma sikligi azalir. Iyot yetmezligi uremeyi
engelleyebilmektedir. Bu nedenle cocugu olmayan kadinlarda iyot
yetmezligi olup olmadigi arastirilmalidir.
Guatrin ailesel ozellik gosterdigi bilinen bir
gercektir. Bazi ailelerde guatr fazla gorulur. Yapilan calismalar guatr
gelisiminde kalitimsal gecisin iyot yetersizligi olan bolgelerde
yasayan kadinlarda %39 oraninda, iyodun yeterli alindigi bolgelerde
yasayanlarda ise % 82 oraninda oldugunu ortaya koymustur.
Guatr nedenleri:
a) Iyot yetmezligi
b) Selenyum yetmezligi
c) Genetik egilim veya ailede guatr olmasi
d) Tiroid bezinin iltihabi hastaliklari (Hashimoto veya tiroiditler)
e) Psikiyatrik hastalarin kullandigi lityum ilaci
f) Soya yagi veya fasulyesi fazla yemek (iyot yetmezligi ile beraber)
g) Tiroid hormon olusumundaki genetik bozukluklar
h) Sigara icmek
i) Demir yetmezligine bagli kansizligi olanlar
j) Gebelik (iyot yetmezligi olan bolgelerde)
k) Beyinde bulunan hipofiz bezinden asiri TSH hormonu salgilanmasi
Ic Guatr, Dis Guatr Nedir?
Ic guatr ve dis guatr tanimi halk arasinda
kullanilan tanimlamalar olup tibbi bir anlami yoktur. Guatrin gogus
boslugu icine girmesi belki ic guatr olarak adlandirilabilir.
Bir Bolgede Iyot yetmezligi Arttikca Guatr Sikligi Artar:
Idrarda atilan iyot miktari o kisinin iyot durumunu
gosterir. Idrarda iyot miktari olculerek iyot yetmezliginin siddeti
anlasilabilir. Iyot yetmezligi artikca guatr sikligi da artmaktadir.
iyot miktarina gore guatr olusma riski su sekilde saptanmistir: Idrar
iyodu hafif derecede yetmezlik gosteriyorsa yani 50-99 g/dl arasinda
ise bunlarin %5-20’sinde, orta dereceli iyot yetmezligi varsa (idrar
iyodu 20-49 g/dl arasinda ise) bunlarin % 20-30’unda ve siddetli iyot
yetmezligi varsa (idrar iyodu < 20g/dl olmasi) bu kisilerin %
30’undan fazlasinda guatr gelisir.
Guatrli Kiside Ne Gibi Sikayetler Olur:
Guatrli hastalarin cogunda herhangi bir sikayet
yoktur. Guatr cok buyuk olursa nefes borusu ve yemek borusuna baski
yaparak oksuruk ve nefes darligi gibi sikayetler yapabilir. Iyot
yetmezligi asiri ise tiroid bezi yetmezligi yani tiroid hormon
salgilanmasinda azlik (hipotiroidi) ve ona bagli sikayetler olabilir.
Hipotiroidi daha sonraki bolumlerde ayri bir baslik halinde
anlatilmistir. Erken devrede ve cocuklukta yumusak ve duz bir guatr
vardir. Eriskinlerde ise her zaman guatr icinde noduller ve kist
olusur. Tiroid hormon tetkikleri genellikle normal sinirlar icindedir.
Baslangicta guatr icinde nodul yokken yasin artmasiyla noduller ve kist
gelisebilir. Volum arttikca yani guatr buyudukce TSH hormonunda azalma
olusur. Bu hastalarda anti-TPO antikoru kanda yuksekse o zaman guatrin
Hashimoto hastaligi nedeniyle gelistigini dusunuruz. Hashimoto
hastaligi ile bilgileri daha detayli olarak ilerdeki bolumlerde
bulabilirsiniz.
Guatrli Bir Kiside Hangi Tetkikler Yapilir?
Guatri olan bir kiside serbest T3, serbest T4, TSH,
anti-TPO antikor ve tiroid ultrasonu tetkikleri yapilir. Idrar iyoduna
bakilarak iyot yetmezligi olup olmadigi anlasilir. Ayrica kanda
selenyum duzeyi olculerek eksiklik olup olmadigi anlasilir. Iyot
yetmezligi olan bolgedeki guatrli kisilerde radyoaktif iyot uptake
testinde yukseklik, total ve serbest T4 hormonlarinin normal sinirlarda
veya bazen dusuk, oldugu gorulurken, T3 hormon duzeyleri normal veya
yuksek olabilir. TSH hormon duzeyleri ise normal veya yuksek olabilir.
Anti-TPO ve anti-TG antikorlari iyot yetmezligine bagli guatrda negatif
iken, Hashimoto tiroiditine bagli guatr varsa antikorlar yuksek olarak
bulunur. Siddetli iyot yetmezliginde ise hipotiroidizm denilen tiroid
yetmezligi gelisir ki, bu durumda TSH hormonu yuksek, T3 ve T4
hormonlari normal duzeyin altina dusmustur.
Guatr Nasil Tedavi Edilir?
Guatr tedavisi için öncelikle bir ENDOKRİN UZMANINA başvurunuz.
Basit guatrli bir hastada iyot yetmezligi varsa
iyotlu tuz verilir ve tiroid hormonu ilaclari ile tedavisi yapilir. Bu
ilaclarin dozunu yasiniza gore ve diger hastaliklarinizin olup
olmadigina gore doktorunuz ayarlar. Bu ilaclarin dozunu onerilen dozda
almak cok onemlidir. Fazla alirsaniz zarari olabilir.
Guatrli kisilerde selenyum eksikligi varsa selenyum verilir.
Guatr icinde nodul varsa önce hormonlara bakılır ve ayrıca mutlaka tiroid iğne biyopsisi yapılır.
Plonjan guatr dedigimiz gogus kafesine dogru girmis guatrlarda hormonlar normal ise ameliyat yapilir.
| |
|
|
|
|
|
